Chuyên mục: 24.1 Thuốc dùng trong các bệnh loạn thần

Cần điều trị các bệnh loạn thần bằng thuốc và các biện pháp tâm lý – xã hội. Phải thực hiện các chương trình điều trị cá nhân và cộng đồng để rèn tập lại các kỹ năng cũ và phát triển các kỹ năng mới và để học cách đương đầu với bệnh. Các loại thuốc điều trị loạn thần gồm các pheno- thiazin (thí dụ clorpromazin), các butyrophenon (thí dụ haloperidol), các thioxanthen (thí dụ flupentixol), benzamid thay thế (như sulpirid) và các thuốc an thần kinh mới hơn “không điển hình” gồm clozapin và risperi- don. Nói chung, các thuốc điều trị loạn thần không khác nhau về tác dụng chống loạn thần mà khác nhau mức độ và tính chất của các tác dụng không mong muốn (xem dưới).

Điều trị giai đoạn cấp tính: Clorpromazin hoặc haloperidol làm giảm các triệu chứng như rối loạn tư duy, ảo giác, hoang tưởng và ngăn chặn tái phát. Các thuốc này thường kém tác dụng đối với người bệnh vô cảm, sống thu mình. Tuy nhiên, haloperidol có thể phục hồi người bệnh tâm thần phân liệt nặng cấp tính, trước đó thích sống đơn độc, ngay cả không nói và bất động, làm cho người bệnh trở lại hoạt động và ứng xử bình thường với xã hội. Trong giai đoạn cấp, có thể cho tiêm bắp clorpromazin với liều 25 – 50 mg, liều này có thể nhắc lại cách 6 – 8 giờ/lần, trong khi đó phải theo dõi người bệnh có thể bị hạ huyết áp. Tuy vậy trong đa số trường hợp, không cần phải tiêm bắp và có thể cho người bệnh thuốc uống. Haloperidol có thể dùng trong giai đoạn cấp.

Điều trị duy trì: Sau giai đoạn đầu, cần phải điều trị lâu dài cho người bệnh đã được xác định chẩn đoán mắc tâm thần phân liệt để ngăn chặn các biểu hiện bệnh lý của bệnh trở thành mạn tính.

Trong điều trị lâu dài, phải dùng liều thấp nhất có thể ngăn chặn được các triệu chứng chính của bệnh bùng phát mạnh. Cần phải tránh giảm liều quá nhanh. Các chế phẩm tiêm bắp như fluphenazin decanoat có thể dùng để thay thế liệu pháp duy trì bằng đường uống, nhất là khi đường uống khó được chấp nhận. Bệnh có thể nặng lên khi đang điều trị duy trì nếu người bệnh bị stress. Ngừng điều trị duy trì phải theo dõi thận trọng vì không thể tiên đoán được diễn biến của bệnh và nếu ngừng thuốc không đúng, bệnh có thể tái phát. Hơn nữa, sự cần thiết tiếp tục điều trị có thể không thấy rõ khi ngừng điều trị vì tái phát có thể xảy ra chậm sau vài tuần.

Tác dụng không mong muốn: Các tác dụng này rất phổ biến khi điều trị thuốc chống loạn thần lâu dài. Hạ huyết áp, ảnh hưởng tới điều hòa thân nhiệt, hội chứng ác tính thuốc an thần kinh và ức chế tủy xương là những tác dụng đe dọa sinh mạng nhất. Hạ huyết áp và ảnh hưởng tới điều hòa thân nhiệt phụ thuộc vào liều dùng, và có thể làm người cao tuổi dễ bị ngã và hạ thân nhiệt. Do đó, cần phải chú ý đến các tác dụng này khi kê đơn cho người trên 70 tuổi.

Hội chứng ác tính thuốc an thần kinh (hạ thân nhiệt, ý thức dao động, co cứng cơ và rối loạn chức năng thần kinh tự chủ kèm tái nhợt, tim đập nhanh, huyết áp không ổn định, vã mồ hôi và tiểu tiện không tự chủ) hiếm xảy ra và thường do tác dụng không mong muốn của các thuốc như haloperidol, clorpromazin và flupentixol decanoat. Khi xảy ra hội chứng này, phải ngừng thuốc ngay, chú ý đến cân bằng nước và điện giải, cho bromocriptin và đôi khi phải dùng dantrolen.

Các triệu chứng ngoại tháp gây khó chịu nhất và thường do nhóm pipe- razin phenothiazin (fluphenazin), butyrophenon (haloperidol) và các chế phẩm tác dụng kéo dài.

Các triệu chứng này tuy dễ nhận biết nhưng khó tiên đoán được vì phụ thuộc một phần vào liều dùng, tính nhạy cảm của người bệnh với thuốc cũng như loại thuốc dùng. Tuy vậy, khuynh hướng chung là các thuốc hiệu lực yếu có ít tác dụng ngoại tháp hơn còn các thuốc tác dụng mạnh như haloperidol gây nhiều tác dụng ngoại tháp hơn nhưng ít gây buồn ngủ và ít có tác dụng kháng muscarin hơn. Tác dụng gây buồn ngủ và kháng muscarin thường giảm khi tiếp tục dùng thuốc. Các triệu chứng ngoại tháp gồm các triệu chứng kiểu Parkinson như run có thể xảy ra dần dần, loạn trương lực cơ (vận động bất thường ở mặt và thân thể) và loạn động có thể xảy ra sau một vài liều, chứng bất an vận động và loạn động muộn (ở mặt – miệng) thường xảy ra muộn. Các triệu chứng Parkinson thường hết khi ngừng thuốc, và có thể điều trị bằng các thuốc kháng mus- carin nhưng loạn động muộn có thể không hồi phục. Loạn động muộn thường do điều trị lâu dài và với liều cao các thuốc chống loạn thần, đặc biệt ở người cao tuổi. Chưa điều trị được loạn – động muộn và khi điều trị thuốc chống loạn thần cho tất cả các người bệnh cần phải thận trọng và phải theo dõi thường xuyên.

  1. Sulpirid
  2. Haloperidol
  3. Fluphenazin
  4. Levomepromazin
  5. Clorpromazin